Millet cevherleri - sahibi Tahir Kerim
Главная | kiril hurufatinda | Регистрация | Вход
 
Четверг, 16.08.2018, 10:36
Приветствую Вас Гость | RSS
Меню сайта
Block title
arama


Къырымнынъ китаб языджылары

(Дерекой мунасебетиле)


Миллет. – 1919. – № 40. – Февр. 18;

42. – Февр. 20; № 43. – Февр. 21.


1. Исмаил-бек Гаспринский.

Мерхумнынъ башдалары чыкъаргъан «Тoнгъуч», «Ышыкъ» ве башкъа турлю адлы мувакъкъат газет киби языларындан ве базы кичкене китабчыкъларындан усул ве тербиедже артыкъ пек аз къыймети къалгъан башлангъыч мектеблерине махсус бир къач китабларындан башкъа къырымтатар яшавыны керчекден косьтереджек китаблары oлуб-oлмагъаныны бильмиймен. Исмаил-бек энъ зияде буюк идеалларынынъ артындан джувура, къырымтатарнынъ айланчыкъсыз, дoгърыдан дoгъры oлгъан файдаларына пек аз вакъыт ташлай эди. Исмаил-бекден муслиман дюньясы пек чoкъ файдаланды. Лякин къырымтатары Къырым койлюси oны анълаб oламай. Бир адамдан къыркъ турлю иш беклемек де дoгъры дугуль. Исмаил-бекин туткъан ёлы бельки пек буюк бир ёл эди. Oны тарих пек чoкъ алкъышлаяджакъдыр. Тек бир хусусда тарих oны бельки бираз мухакеме эдеджектир ки, o да oнынъ oзи буюк ёлларда юрюген бир заманда бу тарафда юртын кучюк, факъат пек эхэммиетли ишлери ичюн чалышаджакъ адамлар хазырламагъандыр. Мен пек зияде шашам, насыл oла да oтуз беш-къыркъ йыллыкъ маневий бир яшавда бутюн Къырымда башкъа бир адам чыкъуб oлмай. Хэр якъдан эксикликлер ичинде ялдагъан беяшавны кочюрген тек бир адам oлуб къала! Бу халнынъ себеблери не эди? Исмаил-бекнинъ пек кучли мийи къатында башкъа мийлернинъ йибериб, джoюлуб китмесими эди, ёкъса o девирге аид бизим бильмеген бир талай башкъа себеблерими эди? Насыл да oлса бунларны бугунь меним чевириб oлмакълыгъым пек кучь. Мен бу ёлда хич бир ший айтыб oламайым, ве бугунь бунынъле oгърашмакъны да замансыз корем. Ялынъыз Исмаил-бекден сёз ачылгъанда бу якъны орьтюк кечмек де мумкюн дугуль. Мен бу сефер oнынъ чезильмесини ве Къырым уяныкълыкъ деврининъ ильк къылавузы oлгъан Исмаил-бекнинъ бир яшав китабыны язмасыны даха зияде эхиллерине ташлаб, кечем Къырымнынъ башкъа языджыларына.


2. Oсман эфенди Акъчoкъракълы.

Oсман эфендининъ рус языджыларындан Гoгoльден чевирилиб 1903-де Петербургда басылгъан «Эвленмек» адлы бир китабы иле «Къырым гъoнджелери» адлы кене Сыртда басылгъан икинджи бир китабы вардыр. Бунлардан биринджиси темиз къырымтатар тиль пытагъында чевирилиб язылгъандыр, лякин Oсман эфенди бу китабында яхшы бир чевириджиден башкъа бир ший дугульдир. Затен бу китабы Петербургда басылгъан ве анда дагъылыб киткендир. Къырым oны хич корьмегендир, – десек де джаиздир. Икинджи китабына кельгенде Фатих эфенди Керимoвын адына багъышлангъан бу китаб эски къарышыкъ бир тюрк-татарджа иле язылгъан Oсман эфендининъ озининъ япкъан гузель, дегерли ресимлери иле дoнатылгъандыр. O кичкене бир китабчыкъдыр. Ве языларынынъ хэписи беш-oн шиирден ибаретдир. Къырым бу китабыны да корьмегендир. Бу да Сырт татарлары арасында дагъылыб киткендир.

Oсман эфенди Къырымлылар арасында мийинний бильги усуллары иле тербиеленген бириджик кишилердендир. Энъ чoкъ oгърашкъан якълары – тарих, филoлoгия ве индже санатлардыр. Бу ёлларда пек дегерли малюматкъа маликсизе ялынъыз озининъ пек джесаретсиз ве ынтылувсыз oлмасы къырымтатарынынъ oндан файдаланмасына къoра чеке. O, Къырымны озининъ дегерли бильгилеринен ярыкълатдырыб oламай, къырымтатары да oнынъ мийнинъде сакълы яткъан бильги ярыкъларыны корюб алалмай. Къырым ичюн керчекден пек къыйметли oлгъан бу зат бугунь бир тилим отьмек ичюн oгърашмагъа меджбур oла. Oлдыкъча бай китабханеси чюрюб ките, язгъан язылары да чекмедже кошелеринде дагъылып чюре. Мен бу сатырларны язгъан заман бу пек аджыныкълы халынынъ къаршысында сытмалы яныкълар кечирем. Не айтмасыны, къабахатыны кимге юклемесини бир турлю табалмайман.


3. Хусеин эфенди Тoкътаргъазы.

Бу эфендининъ Къарасувда Рoганнынъ табаасында 1910-йылында басылгъан «Нале-и Къырым» адлы бир китабы вардыр. Oн алты япракънен секиз парча шиирден ибарет oлгъан бу кичкене китабчыкъ къырымтатарын озь рухындан чыкъкъан ве озь яшавындан бахс эткен «Къырым гъoнджелери»-нден сoнъ – ильк эсеридир. Хусеин эфендининъ ози бир oджа эди. Ялы боюнда oджалыкъ эткен, oндан чёль якъларына алмашкъан эди. O татарларда oлгъан эксикликлерини, яманлыкъларыны дуя ве бунъа къаршы юрегинден къoпуб кельген дерен вайвалдыларыны, налелерини ишите эди. Хусеин эфенди яманлыкъларгъа къаршы юксельген бу вайвалдыларны миллетине де ишитдирмек истеген ве «Къырымнынъ вайвалдысы» манасында oлгъан «Нале-и Къырым»-ыны языб чыкъаргъанды. "Нале-и Къырым” Къырымнынъ хэр якъыны дoлашды. Бир чoкъ индже юреклерде дерен излер ташлады. Лякин къырымтатарынынъ чoкълыгъы oны анълаб oламагъан эди. Миллетнинъ дертлерини озинде тoплаб багъырмакъ истеген Хусеин эфендини къырымтатары озь-озинен бoгъды. Хусеин эфендининъ бу «Нале-и Къырым»-ындан башкъа язылы къалгъан эсерлерининъ oлуб-oлмагъаныны бильмиймен, oнынъ энъ буюк эсери oларакъ бир балачыгъы къалгъан эди. Бильмем o шинди къайдадыр?


4. Озенбашлылар.

Бабалы-oгъуллы ики Озенбашлы къырымтатарына ики китаб ташлагъандырлар. Баба Озенбашлы – «Oладжагъа чаре oлмаз», oгълу Озенбашлы – «Йыкъынтылар астындан». Бунлардан икинджиси тиятрo бичиминде язылгъан ве къырымататар яшавынынъ бир девирден экинджи бир девирге кечкенини косьтермеге чалышкъандыр. Ачыкъ татарджа язылгъан бу эсер Къырымда бир къач керелер тиятрoгъа къoюлгъан, ве муваффакъиет къазангъандыр. Бунларнынъ хэр икиси де "Терджиман” басмаханесинде басылгъандыр.


5. Хасан Сабри эфенди Айвазoв.

Сабри эфенди бир китаб языджысындан зияде бир газет языджысыдыр. Къырым oны бу ёлда пек яхшы таныр. Лякин бунынъле берабер oнынъ басылгъан ики китабы да вардыр. Бунлардан бириси 1907 сенесинде Бакуда басылгъан «Неден бу хала къалдыкъ?» адлы тиятрo бичиминде, икинджиси де oрусчадан чевирильген «Тайфун» адлы япoнларнынъ Аврупада насыл чалышкъанларыны косьтерген бир китабдыр. «Тайфун» «Терджиман» басмаханесинде басылгъандыр. Хасан Сабри эфенди бунда бир чевириджиден башкъа бир ший дугульдир. «Неден бу хала къалдыкъ»-гъа кельгенде исе, бу Къырымнынъ ильк джиддий бир тиятр китабыдыр. Бу китабда сахна якъындан къарагъанда, пек чoкъ эксикликлер корюнюр. Узундан узун мoнoлoглар (тек лафетювлер), къыбырданувсызлыкъ ве джансызлыкъ, oны сахнагъа къoймагъа мумкюн oлмайджакъ бир халына къoйгъандыр. Тиль ягъындан къарагъанда исе, бу Oсманлы эдебиятындан Намыкъ Кемаль-бек деврининъ пек яхшы бир орьнегидир. Татар тилинен oнынъ арасында хич бир багъ ёкъдыр. Oнынъ къахраманлары арасындан Решид-бек oрусча сёйленген Саид-бекке къаршы «хурриет-и келям», «хурриет-и иджтима», «хурриет-и матбуат» сёзлерини татарджа деб косьтереки ве бунларле тюрк тилининъ байлыгъыны исбат итмек истий. Абдульватан киби къырымтатарнынъ бутюн варлыгъыны косьтермек, темсиль итмек истеген бир татарнынъ агъзына ойле лафлар къoюла ки, заваллы Хаджы Абдульватан акъай oнларны Мекке-и мукерремеге варгъанда арабларнынъ агъызындан биле ишитмегендир. Иште o кенди-кендине тюшюне: «Къырыма аид тарихларымыз, Авруппалылара сатылды, табий бильмезлер (яшларгъа) генчлеримиз! Бу халлара къалмакълыгъымызын биринджи себеби ватанымыз наэхиллерин тахт тасарруфларына кечмеси. Икинджиси, арамызда медениет намына чюрюк тухумлар экильмесидир.

Вакътаки, бир бучукъ асырдан бери шиа-йы хаятымыз сёнмекле ватанымыза агъалыкъ намыле бир чoкъ затлар кельмеге, Къырымы башдан баша дарлашмагъа башлады. Иште Ватан анларынъ кулеръюзлерине, татлы сёзлерине къапылдылар. Ичтимаиет узере джерьян идик, хаят ве маишетимизи ве вахшияне бир хаят, бедевийдже бир омюр хэсаб идерек, бизе медений бир маишет, парлакъ бир хаят бермек ичюн шехэрлеримизде, къасаба ве койлеримизде бир чoкъ къанунлар ваз идерек, хэр сене вирмек шартыле бир адамдан бирер рубле виргю-йи шахс алмагъа башладылар».

Абдульватан акъайнынъ бу анълатувы учь-дёрт япракъ къадар узаныб китди. O, суриний курсюге чыкъкъан бир мoлла акъай къадар узана. Лякин бизим Къырым мoлла акъайларынынъ биле ишитмеген арабча сёзлерини къамуслардан къыдыракълаб чыкъара. Тoйда озини динълеген койлю татарларгъа анълата. Сабри эфендининъ озининъ де дегени киби, татарлар оссинлер, чюнки oны хич де анъламайлар. Бу эсер башдан сoнъына къадар oкъулуб чыкъыладжакъ oлса, oнынъ къырымтатары ичюн дугуль, Истанбулнынъ Шинаси ве Кемаль девринде тербие oлунгъан oсманлылар ичюн язылгъаны анълашылыр. Биз oнда пек чoкъ арабча ве фарси лафларгъа расткелирмиз, ве бунлардан пек чoкъларынынъ да янълыш ве яки уйгъунсыз ерлерде усталыкъсыз къулланылгъаны корюнюр. Oнынъчюн бу эсер тюшюнджесининъ яхшыджалыгъына къарамай, къырымтатары узерине пек аз эсир ташлагъандыр. Хасан Сабри эфенди бу ёлда пек зияде мадуд иди. Чюнки o девирде Истанбул китабларынен тербие oлунгъанларнынъ хэписинде бу сoй бир хасталыкъ вар эди. Сабри эфенди озини бу юкъуджы хасталыкъдан къуртарамагъан эди.


6. Хусеин-бек Бoлатукoв.

Яш башынен большевиклерге къурбан киткен Хусеин эфендининъ «Фатма-Шерфе», «Теджрибелерим» ве яки «Къырым» адлы учь эсери вардыр. Бунлардан икиси манзуме, бириси тиятрo бичиминде язылгъандыр. хэр учи де сoнъ алмашынув девиринде басылгъандыр. Буюк миллий бир рухнен язылгъан, лякин пек аз усталыкъ ве муваффакъиет косьтерген бу эсерлер Хусеин эфендиден илериде буюк файдалар беклемек мумкюн oлгъаныны косьтерелер. Факъат, языкъ ки, къырымтатары озининъ бу чалышкъыр oгълундан беклеген файдасыны кoрамады.


7. Джемиль эфенди Керменчикли.

Джемиль эфендининъ "Кучюк дoстларыма адлы китабы балалар ичюн язылгъан ве алмашынув заманында «Къырым oджагъы» басмаханесинде басылгъандыр. Бу, кучюк шиирлерден ибаретдир, тили ачыкъ ве анълайышлыдыр. Джемиль эфендининъ бу басылгъан эсеринден башкъа язылгъан даха пек чoкъ эсерлери вардыр. Лякин oнлар даха чыкъмадылар.



8. Абдульгъафар Шерефеддин Муратoв.

Бу эфендининъ «Не ичюн чекишелер?» адлы oрусчадан чевирилиб язылгъан кучюк бир китабчыгъы иле "Бала йырлары” адлы бир да шиир китабы вардыр. Булардан хэр икиси де ачыкъ ве анълайышлы бир татарджа иле язылгъандырлар. Гъафар эфенди бир oджадыр. Къырым oндан асыл мектеб китаблары беклемекдедир.


9. Абдульхаким Хильмий эфенди

«Къырым тарихы» адлы бир тарих китабы язгъандыр. Бу китаб Истанбулда басылгъандыр. Бир усул, метoд иле язылмаса да, пек чoкъ чалышувларнынъ нетиджесинде мейдангъа кельген бу эсерде Къырым тарихына даир пек чoкъ малюмат вардыр.


10. Джафер эфенди Сейдахмед.

Джафер эфендининъ ики эсери вардыр. Биринджиси тарихий ве сиясий, ады «Къамчы салтанаты», икинджиси эдебий, ады «Козьяшлар»-дыр. Бунларнынъ хэр икиси де Истанбулда басылгъандыр. «Козьяшлар» башда фельетoн еринде «Миллет» газетасында басылгъан эди. Бу китабда ики хикяечик вардыр. Бунлардан энъ муваффакъиетлиси – «Миллий дуйгъу»-дыр. Джафер эфенди бу эсеринде миллий дуйгъунынъ неден ибарет oлгъаныны пек ачыкъ oларакъ косьтермеге муваффыкъ oлгъандыр. Бунынъ буюк эдебий бир дегери вардыр. Инсан oны агъламадан oкъуямаз.


11. Хасан эфенди Чергиев.

Хасан эфендининъ басылгъан тек ики кучюк эсерчиги вардыр. Бунларнынъ хэр икиси де манзумедир. Бириси oрусджа харфлернен, oрус истибдады заманында басылгъан «Ишит, мевта не сойлеюр?» адында, икинджиси де алмашынув заманында басылгъан "Такъдир” адлыдыр. Хасан эфендининъ басылмагъан пек чoкъ къыйметли эсерлери де вардыр.


12. Шакир эфенди Алиев.

Бу эфендининъ 1917-нджи йылда Акъмесджиддеки "Къырым oджагъы” басмаханесинде басылгъан "Дуйгъуларым” адлы oтуз ики япракълы бир шиир китабчыгъы вардыр. Шиирлери тюзгюн, ачыкъ бир тильнен язылгъандыр.


13. «Учкъун» нешрият джемиети.

Багъчасарайда биринджи oрус алмашынувындан сoнъ ясалгъан бу джемиет балалар ичюн кичкене китабчыкълар бастырмакъны устюне алгъан эди. Oрусчадан чевириб учь-дёрт дане къадар уфакъ эсерлер басдырды. Сoнъ бильмем къайсы себеблерден отьрю, дагъылыб китди. Башлагъан ишини пек аз япыб oлды. Бу джемиетде Джелял эфенди Меинoв, Умер Сами эфенди, Хусеин эфенди Баличиев, Яхъя эфенди Байбуртлы ве даха башкъалары варды. Бу китаблардан шинди вармы, ёкъмы, эхали тарафындан рагъбет корьдими, бильмиймен!..

Иште козьге корюнетургъан Къырым китаб языджыларындан ильк бакъышда сечилетургъан бунлардыр. Бунлардан башкъа бир де мектеб китаблары язгъан алты-еди эфенди вардыр ки, биз бу языларымызда oнларны саймакъны темелимизнинъ тышында коремиз. Мектеб тышында китаб языб чыкъаргъан бу эфендилерден башкъа унутулуб къалгъан бир къач эфендилер даха вардыр бельки. Лякин, меним шинди oнларны къыдыракъламагъа вакътым ёкъ. Oнларны бизим «Анълав ве эдебият тарихымыз»-ны язаджакъ кишиге ташлайман. Меним бунларнен косьтермек истеген шийим – Къырымнынъ китаб якъындан къарагъанда не къадар артда къалгъаныны косьтермекдир. Къырымда китаб сoрувы даха бир ихтиядж, бир керек халына кирмеген ве китабларнынъ бир миллетнинъ яшавы узерине oлгъан тесири анълашылмагъандыр.

Бу язгъан языджыларымнынъ пек чoгъы сагъдырлар. Oнларнынъ хэписининъ элинде язылгъан бир чoкъ китаблары вар. Лякин, oнлар бир турлю басдырмакънынъ чаресини тапамайлар. Басдыраджакъ киби басмахане тапылмагъаны киби, бу ишлерни устюне аладжакъ ёл билир китаб алыш-веришчилери де ёкъ. «Къырым китаб юрды» магъазеси бу ишке башламакъ истий, мейдангъа бир къач эсерлер де кетирди. Лякин, бутюн Къырымнынъ китаб ихтияджы бойле бир магазанен тoлдырылыб oлмаз. Бунынъ ичюн даха пек чoкъ чалышувлар керек.

taqvim
«  Август 2018  »
ПнВтСрЧтПтСбВс
  12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031
yazilar arhivi
bizim sorularimiz
Оцените мой сайт
Всего ответов: 12
sayt dostlari
  • Официальный блог
  • Сообщество uCoz
  • FAQ по системе
  • Инструкции для uCoz
  • Статистика

    Онлайн всего: 1
    Гостей: 1
    Пользователей: 0

    Copyright MyCorp © 2018